Pano’ toont de verborgen zorgen van jongeren: Yana’s woorden komen hard aan
Laatste update:
Terwijl veel zestienjarigen na school bezig zijn met vrienden, huiswerk, sport of andere hobby’s, wacht Yana thuis een heel andere verantwoordelijkheid. Ze zorgt al jarenlang voor haar broer met autisme en heeft daarbij naar eigen zeggen een rol gekregen die eigenlijk niet bij haar leeftijd past.
In de reportage Pano: Onzichtbare zorg vertelt Yana openhartig wat dat met haar heeft gedaan.
Haar woorden komen hard binnen.
„Ik heb geen kind kunnen zijn. Ik neem die mama-rol al heel lang op mij.”
Het verhaal van Yana staat niet op zichzelf. In Vlaanderen groeien veel kinderen en jongeren op in een gezin waarin iemand langdurig ziek is of een beperking heeft. Een deel van hen neemt daarbij zelf regelmatig zorgtaken op zich.
En juist die groep blijft volgens deskundigen vaak grotendeels onzichtbaar.
Yana zorgt voor haar broer met autisme
In de nieuwe Pano-reportage staat het leven van jonge mantelzorgers centraal.
Dat zijn kinderen en jongeren die in hun directe omgeving te maken hebben met iemand die langdurig zorg of ondersteuning nodig heeft en daar zelf een rol in spelen.
Bij Yana gaat het om haar broer met autisme.
De inmiddels 16-jarige vertelt dat ze al lange tijd verantwoordelijkheden draagt die voor haar veel verder gaan dan af en toe ergens bij helpen.
Ze omschrijft het zelf als het vervullen van een moederrol.
„Ik heb geen kind kunnen zijn. Ik neem die mama-rol al heel lang op mij.”
Met die ene uitspraak maakt ze duidelijk hoeveel invloed de situatie volgens haar op haar eigen jeugd heeft gehad.
Zorg stopt niet wanneer school uit is
Voor jonge mantelzorgers kan de schoolbel het begin betekenen van een tweede deel van de dag waarin opnieuw veel van hen wordt gevraagd.
Waar leeftijdsgenoten thuiskomen en hun eigen planning kunnen volgen, kunnen zij verantwoordelijk zijn voor iemand anders.
Dat hoeft niet altijd te betekenen dat een jongere daadwerkelijk medische zorg verleent.
Mantelzorg kan uit allerlei verschillende taken bestaan.
Sommige jongeren helpen bijvoorbeeld met koken, schoonmaken of andere huishoudelijke werkzaamheden.
Anderen ondersteunen bij praktische zaken of houden toezicht.
En soms bestaat de belasting vooral uit iets wat veel moeilijker zichtbaar te maken is: voortdurend rekening houden met iemand anders.
Niet alle zorg is zichtbaar
Dat laatste is belangrijk.
Wie bij mantelzorg uitsluitend denkt aan het toedienen van medicijnen of het fysiek verzorgen van iemand, ziet maar een deel van het verhaal.
Ook luisteren, iemand gezelschap houden, helpen bij dagelijkse activiteiten en voortdurend alert zijn op hoe het met iemand gaat, kunnen veel energie vragen.
Voor een kind of tiener kan daar bovendien een groot gevoel van verantwoordelijkheid bij komen kijken.
Zelfs wanneer er op een bepaald moment niets concreets hoeft te gebeuren, kan de bezorgdheid aanwezig blijven.
Daardoor is op school of tijdens een sporttraining lang niet altijd te zien wat een jongere thuis meemaakt.
Veel jongeren herkennen zichzelf niet als mantelzorger
Daar komt bij dat jongeren zichzelf lang niet altijd als ‘mantelzorger’ beschouwen.
Voor hen is de thuissituatie immers vaak gewoon hun normale leven.
Ze helpen hun moeder, vader, broer of zus omdat dat nu eenmaal nodig is.
Wanneer een situatie al jarenlang bestaat, kan het moeilijk zijn om te beseffen dat andere kinderen thuis veel minder verantwoordelijkheden hebben.
Juist daardoor kan jonge mantelzorg lang onder de radar blijven.
De jongere vraagt misschien niet om hulp, omdat hij of zij helemaal niet het idee heeft dat de eigen situatie bijzonder is.
Meer dan een kwart groeit op met ziekte of beperking thuis
De cijfers laten zien dat het om een grote groep gaat.
Uit een Vlaamse bevraging uit 2022 bleek dat 28,2 procent van de jongeren tussen 11 en 18 jaar samenwoonde met iemand met een langdurige ziekte of handicap.
Dat cijfer vraagt wel om een belangrijke nuance.
Het betekent nadrukkelijk niet dat ruim een kwart van alle Vlaamse jongeren intensieve mantelzorg verleent.
De hoeveelheid zorg verschilt enorm per gezin.
Sommige jongeren wonen samen met iemand die ziek is, maar hoeven zelf nauwelijks extra taken uit te voeren.
Bij anderen heeft de situatie veel meer invloed op het dagelijkse leven.
Duizenden jongeren besteden uren aan taken thuis
Uit dezelfde cijfers blijkt dat ongeveer 7,5 procent van alle Vlaamse jongeren de aanwezigheid van een langdurig ziek of gehandicapt gezinslid combineerde met minstens vier uur taken thuis per week.
Daarbij gaat het dus om een specifiekere groep.
Onderzoekers maken daarom onderscheid tussen jongeren die simpelweg opgroeien met ziekte of een beperking in het gezin en jongeren die daarnaast zelf een aanzienlijke hoeveelheid taken uitvoeren.
Die nuance is belangrijk om de cijfers goed te begrijpen.
Tegelijkertijd laat het percentage zien dat jonge mantelzorg bepaald geen uitzonderlijk verschijnsel is.
Meer schooldruk en slaaptekort
De Vlaamse cijfers laten ook verschillen zien in het welzijn van deze jongeren.
Binnen de onderzochte groep worden gemiddeld meer schooldruk en vaker slaaptekort gemeld.
Ook ervaren zij gemiddeld minder steun vanuit hun omgeving.
Dat betekent niet automatisch dat mantelzorg de enige oorzaak van die verschillen is.
De cijfers vergelijken groepen en kunnen op zichzelf niet bewijzen dat iedere vastgestelde moeilijkheid rechtstreeks door de thuissituatie wordt veroorzaakt.
Wel laten ze zien waarom deskundigen aandacht vragen voor de combinatie van school, sociale ontwikkeling en verantwoordelijkheden thuis.
Orthopedagoge waarschuwt voor draagkracht
Ook orthopedagoge Tinneke Moyson van HOGENT komt in de Pano-reportage aan het woord.
Zij vraagt aandacht voor de draagkracht van jonge mantelzorgers.
Want helpen binnen een gezin hoeft op zichzelf niet negatief te zijn.
Veel jongeren vinden het vanzelfsprekend om iets voor een familielid te betekenen en kunnen daar ook voldoening uit halen.
Het wordt problematisch wanneer de verantwoordelijkheid zo groot wordt dat er onvoldoende ruimte overblijft voor de ontwikkeling en behoeften van de jongere zelf.
Precies daar raakt Yana’s uitspraak de kern.
„Ik heb geen kind kunnen zijn.”
Wanneer wordt helpen te veel?
Dat is ook een van de centrale vragen die de reportage oproept.
Kinderen helpen thuis vrijwel allemaal weleens mee.
Maar waar ligt de grens tussen normaal meehelpen binnen een gezin en verantwoordelijkheden die te zwaar worden voor een kind?
Dat is niet eenvoudig in een vast aantal uren uit te drukken.
De aard van de zorg speelt mee, maar ook de leeftijd van het kind, de hoeveelheid verantwoordelijkheid en de vraag of er voldoende ondersteuning beschikbaar is.
Daarnaast maakt het verschil of een jongere nog genoeg ruimte heeft voor school, vrienden, rust en ontspanning.
Ook emotionele verantwoordelijkheid kan zwaar zijn
Een jongere hoeft bovendien niet iedere dag het huishouden over te nemen om zich zwaar belast te voelen.
Soms zit de druk vooral in de emotionele verantwoordelijkheid.
Bijvoorbeeld voortdurend opletten of het goed gaat met een ouder, broer of zus.
Of proberen spanningen thuis te voorkomen.
Daarmee kan mantelzorg een rol spelen in vrijwel ieder onderdeel van het dagelijkse leven.
En omdat die verantwoordelijkheid niet altijd zichtbaar is, kunnen leraren, vrienden en andere volwassenen soms niet weten wat er thuis speelt.
Mantelzorg kan om verschillende mensen draaien
Bij Yana draait de zorg om haar broer, maar jonge mantelzorg kent veel verschillende vormen.
Het kan gaan om een ouder met een lichamelijke ziekte, maar bijvoorbeeld ook om een broer of zus met een beperking.
Ook psychische problemen of een verslavingsproblematiek binnen de directe omgeving kunnen ertoe leiden dat een jongere veel verantwoordelijkheid op zich neemt.
Kenmerkend is dat de hulp voortkomt uit een persoonlijke band en niet betaald wordt.
Voor de jongere zelf voelt dat vaak niet als officieel ‘werk’.
Het is simpelweg wat thuis moet gebeuren.
Vrije tijd blijft belangrijk
Tegelijkertijd is het belangrijk jonge mantelzorgers niet uitsluitend als slachtoffers van hun omstandigheden te beschrijven.
Uit de Vlaamse cijfers blijkt bijvoorbeeld dat de meeste jonge mantelzorgers nog altijd deelnemen aan vrijetijdsactiviteiten.
Ze sporten, spreken vrienden en hebben interesses zoals andere jongeren die ook hebben.
Hun leven bestaat dus niet uitsluitend uit zorg.
Juist daarom draait de discussie vooral om balans.
Een jongere kan met liefde voor een familielid zorgen en tegelijkertijd ondersteuning nodig hebben om voldoende ruimte voor zichzelf te behouden.
Yana geeft verborgen groep een gezicht
Met haar deelname aan Pano geeft Yana een persoonlijk gezicht aan die veel grotere groep.
Cijfers als 28,2 en 7,5 procent vertellen iets over de omvang van het onderwerp.
Maar haar woorden laten zien wat zulke verantwoordelijkheden op individueel niveau kunnen betekenen.
Een meisje van zestien dat zegt al lange tijd een moederrol op zich te nemen, maakt duidelijk waarom jonge mantelzorg niet alleen als een gezinsaangelegenheid kan worden gezien.
De vraag is ook wie oog houdt voor de jongere zelf.
Wie zorgt er voor de jonge mantelzorger?
Dat is uiteindelijk de vraag die boven de reportage hangt.
Wanneer een kind voortdurend klaarstaat voor een ander, wie merkt dan op wanneer dat kind zelf ondersteuning nodig heeft?
School, hulpverlening, familie en de bredere omgeving kunnen daarin allemaal een rol spelen.
Maar daarvoor moet de situatie eerst worden gezien.
En juist dat blijkt bij jonge mantelzorgers niet vanzelfsprekend.
Aan de buitenkant kan iemand immers gewoon naar school gaan, goede cijfers halen, sporten en met vrienden afspreken.
Wat er na school achter de voordeur gebeurt, blijft veel gemakkelijker verborgen.
Pano brengt ‘onzichtbare zorg’ in beeld
Pano: Onzichtbare zorg probeert precies die werkelijkheid zichtbaar te maken.
De reportage volgt jongeren die opgroeien in een omgeving waarin ziekte of een beperking een belangrijke rol speelt en kijkt naar de verantwoordelijkheden die zij daarbij op zich nemen.
De uitzending is woensdag om 21.00 uur te zien op VRT 1.
Vanaf 17.00 uur is de reportage al beschikbaar via VRT MAX en de VRT NWS-app. Daarnaast wordt ondersteuning met Vlaamse Gebarentaal aangeboden via het kanaal van Ketnet.
Het verhaal van Yana laat zien waarom die aandacht nodig is. Terwijl ze pas zestien is, zegt ze al jarenlang verantwoordelijkheden te dragen die voor haar als een moederrol voelen. Haar uitspraak vat de impact daarvan misschien wel het krachtigst samen: „Ik heb geen kind kunnen zijn.” Achter de cijfers over jonge mantelzorgers zitten jongeren die voor iemand van wie ze houden klaarstaan, terwijl hun eigen behoeften daardoor soms veel minder zichtbaar worden.
Geschreven door
Lars de WitLars de Wit is editor bij Blijned en schrijft over nieuws en televisie. In zijn artikelen komen zowel grote gebeurtenissen als verhalen met een verrassende of menselijke twist voorbij: van noodweer en sportnieuws tot bijzondere vondsten, bekende gezichten en opvallende…
Alle 996 artikelen van Lars de Wit ›Volg Blijned
Het nieuws van vandaag, op de plek waar je toch al bent.