Asielzoekers reageren boos op recent overheidsbesluit

De discussie over asielopvang, kosten en rechtvaardigheid krijgt in Nederland opnieuw een belangrijk hoofdstuk. Asielzoekers die beschikken over een aanzienlijk eigen vermogen zullen voortaan moeten meebetalen aan hun verblijf in de opvang. De Raad van State heeft daar nu officieel groen licht voor gegeven. Daarmee is een langlopend juridisch debat beslecht en komt er een duidelijke koerswijziging in het Nederlandse asielbeleid.

Groen licht van de hoogste bestuursrechter

De Raad van State, de hoogste bestuursrechter van Nederland, heeft geoordeeld dat het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) het recht heeft om een eigen bijdrage te vragen van asielzoekers die voldoende geld op hun rekening hebben staan. Het gaat daarbij nadrukkelijk niet om iedereen, maar om mensen met een relatief groot financieel buffer.

Met deze uitspraak wordt een belangrijke knoop doorgehakt. Tot nu toe was het onderwerp omstreden, vooral omdat een deel van het vermogen van asielzoekers voortkwam uit zogenoemde dwangsommen – geld dat de overheid moet betalen wanneer zij te laat beslist op een asielaanvraag.

Wat zijn dwangsommen precies?

Wanneer de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) een asielverzoek niet binnen de wettelijke termijn behandelt, kan de aanvrager recht hebben op een financiële compensatie. Officieel heet dit een dwangsom, bedoeld om de overheid te prikkelen om sneller te werken. In de volksmond wordt dit vaak “wachtgeld” genoemd.

Het idee achter deze regeling is simpel: wie te lang moet wachten op een beslissing, krijgt daar een vergoeding voor. Maar in de praktijk is het systeem volledig uit de hand gelopen.

In 2024 moest de overheid bijna 30.000 keer een dwangsom uitkeren. In totaal ging het om 36,8 miljoen euro aan belastinggeld. In sommige gevallen liep de vergoeding per persoon op tot 37.500 euro.

Dat leidde tot een opmerkelijke situatie: terwijl de asielopvang onder grote druk stond en de kosten voor de staat exploderen, verbleven sommige asielzoekers met tienduizenden euro’s op de bank kosteloos in de opvang.

Wanneer moet je meebetalen?

Het COA hanteert duidelijke vermogensgrenzen:

• Alleenstaanden: meer dan 8.000 euro aan vermogen

• Gezinnen of stellen: meer dan 16.000 euro gezamenlijk vermogen

Wie daarboven zit, kan worden verplicht om een eigen bijdrage te leveren voor onderdak, maaltijden en andere voorzieningen in de opvang.

Het gaat dus niet om kleine spaargelden of een bescheiden buffer, maar om bedragen die ver boven het sociaal minimum uitstijgen. De hoogte van de bijdrage wordt per persoon en per situatie bepaald. Het COA kijkt naar draagkracht en zorgt ervoor dat basisrechten niet in gevaar komen.

Rechtszaak: asielzoekers trekken aan het kortste eind

Een groep asielzoekers was het hier niet mee eens en stapte naar de rechter. Zij vonden dat dwangsommen een noodzakelijke compensatie zijn voor falend overheidsbeleid en niet mogen worden gezien als ‘vrij besteedbaar spaargeld’.

Hun redenering:
“Wij krijgen dit geld omdat de overheid zich niet aan de wet houdt. Het is geen luxe, maar schadevergoeding.”

Het COA stelde daar tegenover dat geld geld blijft, ongeacht de herkomst. Wie voldoende financiële middelen heeft, kan volgens het opvangorgaan best bijdragen aan de kosten van zijn of haar verblijf.

De Raad van State gaf het COA gelijk. Ook dwangsommen tellen mee als vermogen. Is het totale bedrag te hoog, dan mag een eigen bijdrage worden gevraagd.

Europese regels ondersteunen deze lijn

De uitspraak staat niet op zichzelf. Binnen de Europese Unie is al langer vastgelegd dat lidstaten een eigen bijdrage mogen vragen aan asielzoekers die financieel zelfredzaam zijn, zolang hun menswaardige opvang gegarandeerd blijft.

Met andere woorden:

• niemand mag op straat belanden

• basisvoorzieningen blijven gewaarborgd

• maar volledige kosteloosheid is geen vanzelfsprekend recht als iemand zelf kan bijdragen

Nederland sluit zich met deze maatregel dus aan bij bestaande Europese regelgeving.

Exploderende kosten, groeiende frustratie

De achtergrond van deze beslissing is duidelijk. De kosten voor asielopvang zijn de afgelopen jaren explosief gestegen. De opvang zit vol, noodlocaties worden geopend, gemeenten staan onder druk en de maatschappelijke frustratie groeit.

Tegelijkertijd bleven de wachttijden bij de IND oplopen, wat leidde tot nog meer dwangsommen – en dus nog hogere kosten. Dat geld moest ergens vandaan komen: uit de staatskas.

Voor veel Nederlanders was het moeilijk uit te leggen dat mensen met een aanzienlijk spaarbedrag volledig gratis werden opgevangen, terwijl anderen moeite hebben om rond te komen.

De uitspraak van de Raad van State wordt door voorstanders dan ook gezien als een herstel van balans en rechtvaardigheid.

Kritiek blijft bestaan

Tegenstanders van de maatregel waarschuwen dat hiermee de verkeerde groep wordt geraakt. Zij wijzen erop dat dwangsommen geen cadeau zijn, maar het directe gevolg van falend beleid.

Ook vrezen zij dat de maatregel het beeld versterkt dat asielzoekers worden neergezet als kostenpost, terwijl velen juist jarenlang in onzekerheid leven.

Daarnaast klinkt de zorg dat deze bijdrage in de praktijk alsnog te hoog kan uitvallen, zeker voor gezinnen die het geld nodig hebben voor hun toekomst buiten de opvang.

Het COA benadrukt echter dat maatwerk centraal staat en dat niemand onder het bestaansminimum zal zakken.

Wat betekent dit concreet?

Samengevat komt het hierop neer:

• Heb je als asielzoeker een aanzienlijk vermogen, dan ga je meebetalen

• Ook geld uit dwangsommen telt mee als vermogen

• De Raad van State heeft dit definitief toegestaan

• Het COA bepaalt per geval hoe hoog de bijdrage is

• Basisrechten blijven gegarandeerd

Of je het eerlijk vindt of niet: juridisch is de zaak nu helder.

Een symbolisch moment

De uitspraak van de Raad van State is meer dan een technische beslissing. Ze symboliseert een bredere koers in het asielbeleid: meer verantwoordelijkheid bij wie dat kan dragen, en meer grip op een systeem dat financieel en organisatorisch piept en kraakt.

De wachtrijen bij de IND zijn nog lang niet opgelost, de opvangcapaciteit blijft onder druk staan en politieke discussies zullen blijven oplaaien. Maar op dit punt is de kogel door de kerk.

De hoogste bestuursrechter heeft gesproken.