Wederom genadeklap voor Nederlandse rokers: ‘einde tijdperk in zicht’

De Nederlandse douane intensiveert de strijd tegen de handel in illegale sigaretten. Door de forse stijging van de tabaksaccijns zijn de prijsverschillen met andere landen de afgelopen jaren groter geworden. Dat maakt de smokkel van sigaretten steeds aantrekkelijker voor criminele organisaties, die grote winsten kunnen behalen door goedkope rookwaar zonder Nederlandse accijns te verkopen.

Volgens de douane groeit de illegale markt al geruime tijd. Alleen al dit jaar zijn ongeveer 106 miljoen illegale sigaretten in beslag genomen. Tegelijkertijd loopt de Nederlandse overheid jaarlijks honderden miljoenen euro’s aan belastinginkomsten mis. Vorig jaar viel de opbrengst uit tabaksaccijns naar schatting ongeveer 400 miljoen euro lager uit dan verwacht.

Illegale sigaretten komen op verschillende manieren Nederland binnen

Niet alle illegale sigaretten hebben dezelfde herkomst. De douane onderscheidt grofweg twee categorieën.

De eerste categorie bestaat uit sigaretten die in het buitenland legaal zijn gekocht, maar vervolgens zonder de juiste belastingen en invoerprocedures naar Nederland worden gebracht. Deze sigaretten worden daarna illegaal doorverkocht, waardoor de Nederlandse accijns wordt omzeild.

Daarnaast zijn er sigaretten die volledig buiten het officiële productieproces worden gemaakt. Deze worden geproduceerd in illegale fabrieken, vaak zonder enige vorm van toezicht of kwaliteitscontrole. In sommige gevallen worden zelfs bekende sigarettenmerken nagemaakt, inclusief verpakkingen, logo’s en accijnszegels, waardoor consumenten nauwelijks verschil kunnen zien met originele producten.

Smokkelroutes lopen door heel Europa

Volgens de douane zijn Bulgarije en Polen belangrijke landen van herkomst voor legaal aangekochte buitenlandse sigaretten die uiteindelijk op de Nederlandse markt belanden. Omdat tabaksproducten daar aanzienlijk goedkoper zijn dan in Nederland, kunnen smokkelaars grote winsten maken.

Ook sigaretten uit Duitsland, België en Luxemburg worden regelmatig onderschept.

Daarnaast komen partijen uit landen als Turkije, China en de Verenigde Arabische Emiraten naar Europa. Afhankelijk van de herkomst worden verschillende smokkelroutes gebruikt.

Sigaretten uit Europese landen worden vaak over de weg vervoerd, terwijl reizigers soms eveneens grote hoeveelheden proberen mee te nemen via luchthavens.

Voor sigaretten uit landen buiten Europa speelt het zeevrachtverkeer een belangrijke rol.

Containers blijven populair bij smokkelaars

Volgens de douane komt een groot deel van de illegale sigaretten via zeecontainers Nederland binnen.

Criminele organisaties verstoppen de tabaksproducten tussen andere goederen of geven op vrachtpapieren een andere lading op om controles te omzeilen.

Omdat dagelijks duizenden containers de Nederlandse havens binnenkomen, is het onmogelijk om iedere zending volledig te controleren.

Daarom maakt de douane gebruik van risicoanalyses, scanners en andere technieken om verdachte transporten te selecteren.

Ook productie in Nederland neemt toe

Niet alle illegale sigaretten worden geïmporteerd.

De afgelopen jaren zijn in Nederland meerdere illegale sigarettenfabrieken ontdekt en ontmanteld.

Deze productielocaties bevinden zich vaak in loodsen, schuren of leegstaande bedrijfspanden en zijn van buitenaf nauwelijks herkenbaar.

Volgens de douane laat het aantal ontdekte fabrieken zien dat Nederland niet alleen een doorvoerland is geworden, maar ook een productieland.

Door de gunstige logistieke ligging kunnen criminele organisaties vanuit Nederland eenvoudig leveringen verzorgen naar andere Europese landen.

Het werkelijke aantal illegale productielocaties is waarschijnlijk hoger, omdat alleen ontdekte fabrieken in de officiële cijfers terechtkomen.

Illegale markt blijft groeien

Uit de Nationale Smokkelmonitor blijkt dat inmiddels meer dan een kwart van alle sigaretten die in Nederland worden gerookt een buitenlandse of illegale herkomst heeft.

Dat betekent niet automatisch dat alle sigaretten namaak zijn, maar wel dat voor een aanzienlijk deel geen Nederlandse accijns is betaald.

De omvang van de illegale handel vormt daardoor niet alleen een financieel probleem voor de overheid, maar bemoeilijkt ook de handhaving van het Nederlandse tabaksbeleid.

Gezondheidsrisico’s van namaaksigaretten

Naast de financiële schade waarschuwen deskundigen ook voor mogelijke gezondheidsrisico’s.

Legale sigaretten worden geproduceerd volgens vastgestelde regelgeving waarbij bekend is welke grondstoffen worden gebruikt. Hoewel roken schadelijk blijft voor de gezondheid, staan officiële producenten onder toezicht van de autoriteiten.

Bij illegale sigaretten ontbreekt die controle volledig.

Volgens de tabaksindustrie zijn bij onderzoeken naar namaaksigaretten onder meer vervuilde tabak, zware metalen en andere ongewenste stoffen aangetroffen.

Ook zijn in sommige gevallen sporen gevonden van vervuiling die kunnen ontstaan door slechte productieomstandigheden.

Omdat de productie volledig buiten toezicht plaatsvindt, is niet bekend welke hoeveelheden nicotine, teer of andere stoffen daadwerkelijk in de sigaretten aanwezig zijn.

Voor consumenten is dat vaak niet zichtbaar, omdat vervalste verpakkingen sterk lijken op originele producten.

Hogere prijzen vergroten de aantrekkingskracht van smokkel

De afgelopen jaren zijn de accijnzen op tabak meerdere keren verhoogd.

Daardoor is de prijs van een pakje sigaretten in Nederland flink gestegen.

Volgens de douane creëren deze prijsverschillen een aantrekkelijk verdienmodel voor smokkelaars.

Door goedkope sigaretten in andere landen aan te schaffen en deze vervolgens in Nederland te verkopen, kunnen criminele organisaties aanzienlijke winsten behalen.

De douane wijst erop dat dergelijke netwerken zich soms ook bezighouden met andere vormen van georganiseerde criminaliteit, waardoor opbrengsten uit tabak mogelijk worden gebruikt voor andere illegale activiteiten.

Nieuwe technologie moet controles verbeteren

Om de smokkel effectiever te bestrijden zet de douane steeds vaker moderne technologie in.

Zo wordt gekeken naar het gebruik van drones, camera’s en geavanceerde risicoanalyses om verdachte voertuigen en transporten sneller te herkennen.

Op luchthavens worden reizigers gecontroleerd op het meenemen van grote hoeveelheden tabak, terwijl in de havens scanners en speurhonden worden ingezet om verdachte containers te onderzoeken.

Door beschikbare capaciteit slimmer te gebruiken hoopt de douane meer smokkeltransporten te onderscheppen zonder iedere vracht handmatig te hoeven controleren.

Balans tussen accijns en handhaving

De strijd tegen illegale sigaretten blijft volgens deskundigen een uitdaging.

Hogere accijnzen kunnen bijdragen aan het terugdringen van roken en daarmee aan de volksgezondheid. Tegelijkertijd vergroten grote prijsverschillen met andere landen de aantrekkelijkheid van de illegale handel.

Daardoor blijft een voortdurende balans nodig tussen gezondheidsbeleid, belastingmaatregelen en effectieve handhaving.

Voor consumenten adviseert de douane sigaretten uitsluitend bij officiële verkooppunten te kopen. Een opvallend lage prijs kan een aanwijzing zijn dat de producten een illegale herkomst hebben. Daarmee lopen kopers niet alleen gezondheidsrisico’s, maar dragen zij mogelijk ook onbewust bij aan de financiering van georganiseerde criminaliteit.

Met strengere controles, moderne technologie en internationale samenwerking wil de douane de illegale handel verder terugdringen. Of dat voldoende zal zijn om de groeiende zwarte markt af te remmen, zal de komende jaren moeten blijken.